جمع صورت با چنین معنی ژرف

 خود نیاید جز ز سلطانی شگرف

نظامی خود در دیباچه ای که بر خسرو و شیرین نگاشته نکاتی را ذکر می کند که می تواند در شناخت کلی این مجموعه بسیار کارساز باشد. نظامی این منظومه را با ابیات زیر آغاز می کند :

در آن دوران که من در بسته بودم........سخن با آسمان پیوسته بودم

گهی برج کواکب می بریدم........گهی ستر ملایک می دریدم

یگانه دوستی بودم خدایی........به صد دل کرده با جان آشنایی

تعصب را کمر بسته چون شیر........شده بر من سپر بر خصم شمشیر

در دو بیت اول نظامی اشاره می کند که قبل از سرودن این منظومه خلوت گزیده و به سرچشمه معانی آسمانی رسیده و حجاب از جمال عروسان معانی الهی برداشته و در پرده داستان خسرو و شیرین به نظم آورده است. ویلیام بلیک شاعر و نقاش انگلیسی در قرن هجدهم می گفت : "شاعر ابتدا به آسمان می رود و در آنجا با حقایق فارغ از صورت دیدار می کند و در بازگشت عالم محسوس را برای بیان آنچه نامحسوس است و ناگفتنی به عاریت می گیرد." و به همین دلیل است که دکتر الهی قمشه ای در مقاله صلای عشق می نویسند : خسرو و شیرین داستانی آسمانی است که به زبان زمینیان بیان شده است.

اما در دو بیت بعد نظامی تعریفی از دوستی حقیقی به دست می دهد که بر مبنای آن دوستی حقیقی تنها در پیوند با عالم جان و دل میسر است آنهم در مسیری خدایی، یعنی دوستی حقیقی پیوند و نزدیکی دو روح است که هر دو بر جاده خدا قدم می گذارند. وگرنه دوستی که با آب و گل آمیخته است وفایی ندارد همچنان که خود نظامی در مخزن و الاسرار می گوید:

دوستی کان ز تویی و منی است

نسبت آن دوستی از دشمنی است

ثانیا نشان دوست حقیقی آن است که در کنار دوست بایستد و برای او در برابر هر خطری چون سپر باشد به تعبیر مولانا " دوست آن است که خود را برای دوست در غوغا افکند". چنین دوستی است که حافظ آن را کیمیای سعادت می نامد :

دریغ و درد که تا این زمان ندانستم 
که کیمیای سعادت رفیق بود رفیق

ماجرای دوست نظامی و اعتراضش بر او که چرا بعد از مخزن الاسرار که گنج توحید بود به خسرو و شیرین پرداختی که داستان مغان است و عشق میان یک زن و مرد خود حکایتی است خواندنی و پاسخ نظامی بر او که این داستانها همه قالبهایی باشند که برای شراب آن معانی عمیق، و اگر به چشم دل ببینی چه عروسهای حکمت که در پرده این الفاظ پنهان است. چونان که خود در دعایی که به داستی مستجاب شد از خدای خود خواسته بود:

عروسی که پروردم به جانش

مبارک روی گردان در جهانش

به هر حال مجالی نیست که بیش از این در این نوشته مطلب بسط داده شود اما چه حکمتها که در حوزه اخلاق، روانشناسی و عرفان و فلسفه که در این منظومه نهان است. یکی از نقاط اوج این منظومه مناظره فرهاد است با خسرو و دیگری نصیحیت کردن خاله شیرین، مهین بانو او را قبل از آنکه به دیدار خسرو برود که خوانندگان خود می توانند به آنها رجوع کنند. استاد الهی قمشه ای در مقاله مذکور نگاشته اند: " لطایفی که نظامی در منظومه خسرو و شیرین درج کرده چندان عمیق است که می توان یکدوره عرفان نظری و عملی از آن استخراج کرد."

اما هنوز بهترین تصحیح و تفسیر از آثار نظامی متعلق است به مرحوم وحید دستگردی که حواشی محققانه ایشان که حکم تفسیر داردهم ارزشی وافر بر این مجموعه گرانقدر داده است و همچنان مهمترین مرجع اهل فن است.

کتاب از "صورت تا معنا " از آقای عرب احمدی از انتشارت اطلاعات که به شرح عرفانی منظومه خسرو و شیرین می پردازد کاری است بسیاردر خور توجه و قابل توصیه.

بهروز ثروت در کتابی خواندنی به نام " گنجینه حکمت در آثار نظامی" که سالها پیش توسط انتشارت امیرکبیر منتشر شده و بعید می دانم امروزه به راحتی قابل دسترسی باشد ارزش آثار نظامی از دیدگاه فلسفی را به خوبی نشان داده است. همینطور مرحوم جعفری در کتاب " حکمت عرفان و اخلاق در شعر نظامی" به این مساله پرداخته است.

کتاب پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد، عبدالحسین زرین‌کوب هم درباب زندگینامه او کتاب با ارزشی است. دکتر الهی قمشه ای هم دو مقاله با ارزش در مجموعه مقالات خود درباب نظامی دارند به نام صلای عشق که به بررسی نقش موسیقی در عرفان از دیدگاه نظامی در خسرو و شیرین می پردازند و دیگری مقاله ای که شرحی است عرفانی بر داستانی در هفت پیکر که مطالعه آنها می تواند بسیار راهگشا باشد.