نگاه اجمالی به حکیمان و فیلسوفان معاصر ایران، بخش دوم

در نوشته گذشته به اختصار ستونهای اصلی حکمت اسلامی در نسل گذشته را معرفی کردم که استادان و حکیمان معاصر را تربیت کرده اند. مهمترین آنها چنانکه اشاره شد مرحوم علامه طباطبایی، مرحوم علامه شعرانی، آیت الله رفیعی قزوینی، آیت الله فاضل تونی و حکیم مهدی الهی فمشه ای بودند. از این حکیمان و مردان الهی شاگردانی تربیت شدند که هر یک امروز بر بلندای قله حکمت ایرانی و اسلامی ایستاده اند و این سنت دیرینه معرفتی را به سهم خویش پاسداری کرده اند. در ادامه آن نوشته قبلی به معرفی برخی از حکیمان و فیلسوفان معاصر خواهم پرداخت که البته برخی اکنون در میان ما نیستند:

1-     مرحوم آیت الله مرتضی مطهری: آیت الله مطهری از خاصترین و زبده ترین شاگردان علامه طباطبایی بود. ذهن عمیق فلسفی  که تقریبا در روزگار معاصر ما کمیاب است همراه با بیانی شیوا و قلمی توانا ایشان را به یکی از تاریخ سازان حکمت اسلامی بدل کرده است به گونه ای که تخصص در فلسفه اسلامی در دوران معاصر بدون رجوع  به آثار ایشان تقریبا غیر ممکن است. مرحوم مطهری برخی از مهمترین آثار کلاسیک فلسفه اسلامی را با تقریری روشن تدریس کرده اند که مهمترین آنها عبارتند از: درسهای شرح منظومه حاج ملاهادی سبزواری، درسهای الهیات شفا و درسهای اسفارملاصدرا  بخش حرکت و زمان که مجموعا مجلدات هفتم تا دوازدهم مجموعه آثار ایشان را تشکیل می دهند.

2-     مرحوم آیت الله یحیی انصاری شیرازی: مرحوم آیت الله انصاری از شاگردان خاص علامه طباطبایی بود که سالها در جلسات عمومی و خصوصی ملازم ایشان بود.  آیت الله انصاری در زمان خود بدون شک بهترین مدرس کتاب شرح منظومه حکمت حاج ملاهادی سبزواری از کتب اصلی فلسفه اسلامی بود. محضر گرم و با صفای این حکیم الهی همراه با بیان بسیار شیرین و جذاب ایشان را هرگز در جای دیگری سراغ ندارم. ایشان چندین دوره کتاب شرح منظومه را تدریس کرده اند که تقریرات آخرین دوره تدریس ایشان را که در اوایل دهه شصت انجام شد را انتشارات بوستان کتاب به سفارش علامه حسن زاده آملی در چهار مجلد منتشر کرده است. 

3-     مرحوم علامه سید جلال الدین آشتیانی: مرحوم سید جلال الدین آشتیانی به تعبیر پروفسور هانری کربن ملاصدرای زمان ما بود. از ویژگی های بارز ایشان این بود که هر جا استادی می یافت به محضرش می شتافت و لذا هیچ کس در دوران ما به اندازه ایشان محضر اساتید مختلف حکمت را درک نکرد. مرحوم آشتیانی همت خود را صرف تصحیح و انتشار متون کلاسیک حکمت اسلامی کرد که بسیاری از این آثار در چندین مجلد منتشر شده است که از مهمترین آنها مجموعه چهار جلدی منتخب آثار حکمای سده گذشته ایران است که انجمن حکمت و فلسفه آن را منتشر کرده است. . از ایشان چندین بار برای تدریس حکمت در دانشگاه های اروپا و آمریکا دعوت به عمل آمد ولی هیچگاه نپذیرفت و کنج عزلت خود را در مشهد با چیزی عوض نمی کرد.  از ایشان شرحی محققانه و مفصل بر مقدمه قیصری بر کتاب فصوص الحکم ابن عربی باقی مانده است که یکی از کتب درسی دوره های عالیه عرفان نظری است که حاکی از عمق نظر و تخصص ایشان در این حوزه است.

4-     آیت الله حسن حسن زاده آملی: علامه حسن زاده آملی بلاشک قافله سالار حکمت اسلامی در عصر حاضر هستند که  خود نیز همانند مرحوم آشتیانی تقریبا همه اساتید مبرز نسل گذشته را درک کرده اند و از خرمن آنها خوشه چیده اند. ایشان در تمام حوزه های علوم اسلامی متخصص و متبحر هستند از ادبیات و فقه و اصول گرفته تا ریاضیات و نجوم و طب و از همه مهمتر در حوزه فلسفه و عرفان اسلامی. ایشان به غیر از تالیفات متعدد در حوزه حکمت اسلامی تقریبا تمامی کتب کلاسیک فلسفه و عرفان اسلامی را یک تا چند دوره تدریس کرده اند که برخی از این دروس منتشر شده اند، از جمله شرح امور عامه اسفار در هفت مجلد، شرح اشارات و تنبیهات ابن سینا در یازده جلد، دروس معرفت نفس در سه جلد و بسیاری آثار دیگر از شرح فصوص الحکم فارابی گرفته تا دروس هیات و نجوم که همگی مرجع اهل تحقیق اند.

5-     آیت الله العظمی عبدالله جوادی آملی: حکیم الهی، فقیه ، فیلسوف، عارف و مفسر سترگ قرآن حضرت آیت الله جوادی آملی از چهره های ماندگار و از نوابغ حکمت و فلسفه تاریخ ایران است.  کسی که در دوران تشتت ها و گسیختگی های افکار و مکتبها بین سه مکتب عرفان و برهان و قرآن جمع سالم کرد. متفکری که در هر حوزه ای که وارد شد بهترین و دقیق ترین آثار آن حوزه را آفرید. اگر در فقه وارد شد به مرجعیت تقلید رسید و بهترین و عمیق ترین دروس خارج فقه و اصول را ارائه نمود.  وقتی درس قرآن گفت حاصلش بزرگترین و عمیق ترین تفسیر قرآن کریم در تاریخ اسلام است با نام تفسیر تسنیم که تا امروز نزدیک به چهل مجلد آن منتشر شده است، آنگاه که بر کرسی تدریس کتابی بزرگ چون اسفار ملاصدرا نشست جامعترین شرح بر اسفار ملاصدرای شیرازی حاصلش شد که تا کنون بالغ بر پانزده مجلد آن تحت عنوان رحیق مختوم منتشر شده است و آنگاه که درس عرفان گفت در رفع پیچیدگی های آثاری چون تمهید القواعد ابن ترکه و شرح فصوص الحکم قیصری گوی سبقت را از همگان ربود. آثار تالیفی و تدریسی ایشان بلا استثنا راهگشاست و تقریبا هیچ فردی در دوران ما به مقام استادی و تخصص در حکمت اسلامی نائل نشده مگر اینکه محضر ایشان و علامه حسن زاده را تواما درک کرده است.  

6-     آیت الله سید رضی شیرازی: آیت الله سید رضی شیرازی مبرزترین شاگرد و یادگار مرحوم آیت الله رفیعی قزوینی هستند که شیوایی بیان و دقت نظر فلسفی را از ایشان به ارث برده اند. کتاب درسهای ایشان در شرح منظومه که با تعلیقات و تصحیحات ایشان در دو مجلد قطور توسط انتشارات حکمت منتشر شده بهترین مرجع فارسی در شرح منظومه حاجی سبزواری است. 

7-     دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی: دکتر ابراهیمی دینانی استاد فلسفه دانشگاه تهران در حکمت و فلسفه شاگرد علامه طباطبایی و آیت الله رفیعی قزوینی است. ذهنی نقاد و پرسشگر و برخورداری از پشتوانه محکم از تحصیلات و تحقیقات در حوزه حکمت اسلامی و قلمی شیوا ایشان را به یکی از مهمترین استادان حکمت در دوران معاصر تبدیل کرده است. آثار متقدم تر ایشان چون قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی در دو جلد، دفتر عقل و آیت عشق در سه مجلد و ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام در سه جلد از آثار ماندگار فلسفی دوران اخیر هستند. گرچه متاسفانه رشد کیفی آثار ایشان در دوران متاخر ادامه نیافته است و آثار جدید ایشان از کیفیت آثار گذشته برخوردار نیست ولی به هر حال نمی توان سخن از حکمت در دوران معاصر به میان آورد و اشاره ای به دکتر ابراهیمی دینانی نکرد.

8-     دکتر سید حیسن نصر: دکتر سید حسین نصر شاید شناخته شده ترین حکیم مسلمان در دوران معاصر در جامعه غربی باشد. ایشان که در دانشگاه های هاروارد و ام آی تی امریکا درس خوانده اند و سپس بر کرسی ریاست دانشگاه های تهران و صنعتی شریف تکیه زده اند و مبانی فلسفه و حکمت را نزد اساتید مبرز دوران خود چون علامه طباطبایی و آیت الله رفیعی و مرحوم الهی قمشه ای آموخته اند. البته ایشان به طور تخصصی روی متون فلسفی کلاسیک کار و تمرکز نکرده اند  چرا که آموزش تخصصی در این حوزه نزدیک به پانزده سال زمان لازم دارد و لذا آثار ایشان غالبا از حد مبانی اولیه جلوتر نمی رود که البته می تواند برای نوآموزان منابع مورد اعتمادی باشند. گذشته از همه اینها قطعا ایشان بیشترین سهم را در معرفی و انتقال حکمت اسلامی به غرب ایفا کرده اند.   

9-     دکتر رضا داوری اردکانی: استاد فلسفه دانشگاه تهران و ریاست فرهنگستان علوم ایران که شاید تنها متخصص فلسفه غرب در میان افراد نامبرده باشد. ایشان جدی ترین متفکر و نظریه پرداز در حوزه غرب شناسی ایران هستند که دغدغه اصلی فکری وی نسبت ما با جهان غرب و مدرنیته است. کتاب درباره غرب ایشان در این زمینه خواندنی و راهگشاست. از ایشان در حوزه فلسفه اسلامی هم کارهای درخور توجهی منتشر شده که شاید مهمترین آنها کتابی از ایشان درباره فارابی و سپس کتاب بی نظیر ما و تاریخ فلسفه اسلامی باشند.

10-  استاد محمد حسین حشمت پور: استاد محمد حسین حشمت پور شاید گمنام ترین حکیم معاصر ایران باشند. یکی از بهترین و معتبرترین مدرسان حکمت در ایران که بسیاری از کتب مهجور در فلسفه اسلامی را نیز با تبحر مثال زدنی تدریس کرده اند که از آن جمله می توان به شرح حکمت الاشراق سهروردی، شرح طبیعیات شفا ابن سینا، شرح شواهد الربوبیه ملاصدرا اشاره کرد. ایشان از سال گذشته تدریس بخش منطق منظومه را شروع کرده اند که این درسها همچنان ادامه دارد. ایشان از آنجا که بسیار از شهرت پرهیز دارند هیچ اثر نوشتاری از خود منتشر نکرده اند و تنها به تربیت شاگردان و تدریس اشتغال دارند اما همه اهل فن می دانند که این پیرمرد ساده پوش و بی ریا یکی از مسلط ترین افراد به حکمت اسلامی در دوران معاصر است.  

11-  آیت الله یدالله یزدان پناه: آیت الله یزدان پناه از زبده ترین شاگردان علامه حسن زاده آملی است که از محضر آیت الله جوادی آملی نیز بهره برده است و اکنون خود در حوزه فلسفه و عرفان استادی تمام است.ایشان نیز در عالیترین سطح فلسفه و حکمت به تدریس و تحقیق مشغولند. دو کتاب از ایشان تا به حال منتشر شده است که هر دو گواه وسعت اطلاع و تخصص فلسفی ایشان هستند. یکی کتاب مبانی عرفان نظری و دیگری کتاب بررسی و تحلیل حکمت الاشراق سهروردی که هر دو هم اکنون مرجع درسی دوره های دکتری فلسفه و عرفان هستند.

12-  استاد عبدالرسول عبودیت: مهندس عبدالرسول عبودیت در دانشگاه صنعتی شریف به تحصیل مهندسی پرداخت اما سپس جذب فلسفه و حکمت اسلامی شد و از محضر اساتید بسیاری بهره برد. کتاب سه جلدی ایشان به نام درآمدی بر حکمت صدرایی بدون اغراق بهترین کتاب تخصصی در معرفی دقیق و عمیق فلسفه ملاصدراست که مورد استفاده همه اهالی فن در این حوزه است. اخیرا نیز ایشان شرحی مبسوط بر نهایه الحکمه علامه طباطبایی را شروع کرده اند که تا کنون دو مجلد آن منتشر شده است.

در این جا می توان از بسیاری دیگر هم نام برد آیت الله دکتر محقق داماد ، آیت الله فیاضی، دکتر اعوانی و برخی دیگر اما قصد این نوشته معرفی اجمالی و مختصر مهمترین اساتید حکمت معاصر بود لذا برای پرهیز از طولانی تر شدن مطلب اکنون به همین اجمال و اختصار اکتفا می کنم تا بعد که شاید در فرصتی مناسب به طور مفصل تر و جامع تر به برخی از این متفکران و استادان پرداختم.  

نگاهی اجمالی به حکیمان و فیلسوفان معاصر ایران- بخش اول

سنت حکمت اسلامی با بالغ بر هزار و اندی سال سابقه در ایران به خود چهره های نامدار و پرآوازه کم ندیده است. اولین فیلسوف نام آور این سنت ستبر شاید فارابی باشد البته قبل از او افرادی چون کندی را هم می توان در زمره فیلسوفان نامید ولی آنچه امروزه به نام فلسفه اسلامی می دانیم بدون شک مبدا پیدایش آن شخصیت بزرگی است به نام فارابی. پس از فارابی این سنت با بزرگی چون شیخ الرئیس ابوعلی سینا به اوج و کمال می رسد و بعد از او هم بزرگانی چون شیخ اشراق سهروردی، خواجه نصیرالدین طوسی، میرداماد و در نهایت ملاصدرا این سنت را هر دوره فربه تر از گذشته کرده اند.

این سنت فلسفی عظیم بعد از ملاصدرا نیز تا به امروز به حیات خود ادامه داده است و افرادی چون حاج ملاهادی سبزواری، آقا علی مدرس حکیم، آقا محمد رضای قمشه ای، مرحوم ابوالحسن جلوه حکیمانی بوده اند که بعد ملاصدرا تا سده گذشته این سنت را به اهلش منتقل کرده اند که کم و بیش برای عموم شناخته شده اند. در سده اخیر تا دوران معاصر هم حکیمان بزرگی در ایران و به خصوص حوزه فلسفی تهران بوده و هستند که متاسفانه جز برای اهالی فن نام و آثار این بزرگان چندان شناخته شده نیست.

با توجه به درخواستهای مکرر برخی از خوانندگان نسبت به معرفی این بزرگان و آثار آنها بر آن شدم به صورت بسیار اجمالی و مختصر برخی از این حکیمان را که خود سالهاست به واسطه یا بی واسطه افتخار شاگردی آنها را دارم معرفی کنم تا شاید طالبان و رهروان حکمت را به کار آید.

در اوایل قرن بیستم ایران شاهد حکیمان بسیار بزرگی بود که شاید معروفترین آنها در میان عموم حضرت علامه سید حسین طباطبایی صاحب تفسیر شریف المیزان باشد. از علامه طباطبایی در حوزه حکمت آثار بسیار مهمی چون بدایه الحکمه، نهایه الحکمه و تعلیقات بر کتاب اسفار ملاصدرا باقی مانده است.

غیر از علامه طباطبایی در همان دوران یکی دیگر از حکمای برجسته ایران مرحوم علامه ابولحسن شعرانی بوده است. ایشان یکی از چهره های ذوفنون در تمامی حوزه های حکمت و فلسفه و ریاضیات و نجوم بوده اند. از ایشان هم آثار چندی بر جای مانده است که شاید مهمترین آن شرحی است محققانه به تجرید الاعتقاد خواجه نصیرالدین طوسی. استاد بزرگوار ما حضرت علامه حسن زاده آملی سالها در محضر این حکیم الهی کسب فیض کرده است و کتاب شفای ابن سینا و بسیاری کتب دیگر را نزد ایشان درس گرفته است.   

حکیم بسیار مشهور دیگر در این دوران مرحوم فاضل تونی است. فاضل تونی از نوابغ حکمت و فلسفه معاصر ایران است. مرحوم فروغی نخست وزیر و اندیشمند مشهور دوران پهلوی سالها طبیعیات شفا ابن سینا را نزد ایشان تلمذ کرده است. دو تن از اساتید و فیلسوفان بزرگ معاصر حضرات آیات جوادی آملی و حسن زاده آملی شرح فصوص الحکم ابن عربی را که مهمترین و عالی ترین کتاب عرفان نظری است را نزد ایشان تلمذ کرده اند. مرحوم فاضل تونی خود شاگرد مرحوم میرزا جهانگیرخان قشقایی در اصفهان بوده است که از اعاظم حکمای سده نوزدهم ایران بوده است. از مرحوم فاضل تونی تعلیقات بسیار ارزشمندی بر مقدمه فصوص الحکم باقی مانده است و همچنین جزواتی پراکنده در فلسفه و منطق و عرفان که همگی در یک مجلد منتشر شده اند.

شخصیت بزرگ دیگر این دوران در حکمت و فلسفه مرحوم آیت الله العظمی رفیعی قزوینی است. ایشان بدون شک بهترین مدرس اسفار ملاصدرا تا به امروز بوده اند. کتاب اسفار سنگینترین و عالیترین کتاب در فلسفه اسلامی است و معمولا تدریس آن برای افراد متخصص بیش از ده سال طول با تدریس روزانه می کشد.  بزرگانی بسیاری از محضر آن حکیم الهی بهره برده اند که می توان به آیت الله حسن زاده آملی ، آیت الله سید رضی شیرازی، دکتر غلامحسین ابراهیمی دینانی، مرحوم استاد جلال الدین آشتیانی و دیگران اشاره کرد. از ایشان مجموعه رسائلی به جای مانده که به همت یکی از شاگردان ایشان استاد رضانژاد نوشین منتشر شده است.

حکیم دیگری که باید در این دوران از او نام برد مترجم معروف قرآن مرحوم حکیم مهدی الهی قمشه ای است پدر دکتر حسین الهی قمشه ای. حکیم قمشه ای هم در حکمت و فلسفه ید طولایی داشت و بزرگانی چون مرحوم آیت الله مطهری و آیت الله جوادی آملی و آیت الله حسن زاده و بسیاری دیگر از محضر ایشان کسب فیض کرده اند. مهمترین اثر فلسفی ایشان کتاب دو جلدی حکمت الهی است که به همت دانشگاه تهران و سپس انتشارات روزنه منتشر شده است.     

در این دوران همچنان می توان به افراد دیگری چون مرحوم کاظم عصار، مرحوم آیت الله صدر و غیره نیز اشاره کرد اما به نظر می آید مهمترین و تاثیر گذار ترین حکیمان ایران در نسل گذشته افراد نامبرده باشند به خصوص مرحوم علامه طباطبایی که تقریبا تمامی حکیمان معاصر ایران شاگرد مستقیم ایشان بوده اند. در نوشته آینده سر این رشته را در دوران معاصر با معرفی اجمالی حکیمان فعلی ایران پی خواهم گرفت.