در دوره دبستان بودم كه يكي از همكلاسيهايم براي هديه تولدم ديوان كوچكي از حافظ هديه آورد، من حافظ را خواندم، هر چند نمي فهميدمش اما مي خواندمش به گونه اي كه بعد از مدتي بدون آنكه خودم بخواهم غالب اشعار او را حفظ بودم، چندي پيش به استادم دكتر الهي قمشه اي مي گفتم كه من اكنون كه مي نگرم آن زمان حافظ را بهتر از غالب اين مفسرين و حافظ شناسان بي معرفتي كه با كتابهاي خود خاك بر خورشيد مي پاشند مي فهميدم و بوي معنويت و معرفت را در پس پرده اشعار حافظ احساس مي كردم، او كه خود فرياد مي زند

شعر حافظ همه بيت الغزل معرفت است

آفرين بر نفس دلكش و لطف سخنش

يا

ز حافظان جهان كس چو بنده جمع نكرد

لطايف حكمي با نكات قرآني

با اين همه دچار كج فهمي هاي بسيار شده است و چه بسيار محققاني كه چون محرم آن راز نبوده اند آن را انكار كرده اند.

كوتاه سخن آنكه همچنان كه در نوشته پيشين هم اشاره كردم درباره حافظ كتاب زياد است كه غالبا ظلمت افزا هستند و تاريكي فزا، چرا كه به تعبير مرحوم علامه جلال الدين آشتياني از بزرگان تبار حكماي جهان اسلام ، اغلب ادبيات خوانده ها درباره حافظ كتاب مي نويسند و اين اشتباهي است دامن گير چرا كه از عرفان و حكمت اسلامي كه پيش زمينه ورود به حريم فكري لسان الغيب است چيز زيادي نمي دانند و با تصحيح و فهم تاريخ بيهقي و اشعار انوري مي خواهند به ميدان پهناور ادبيات عرفاني وارد شوند كه كاري است ناشدني، لذا علامه هميشه مي فرمودند ما به اين ادبياتيها مي گوييم بياييد حداقل شرح لمعات جامي را بخوانيد تا بفهميد در كتابهايتان سر چه كسي را مي تراشيد.

لذا در اين شرايط معرفي مراجع معتبر درباره حافظ از اهميت دوچندان برخوردار است، البته همچنان كه در شرح هر كتاب خواهم گفت هنوز كتابي كامل درباره حافظ كه بتواند حق مطلب را به طور كامل ادا كند به زيور طبع آراسته نشده، چرا كه ديوان حافظ ديوان عشق است و جنون و شرح جنون را مجنوني بايد و مجنون كجا شرح نويسد كه شرح نويسي كار هوشياران است. اما با اين حال معدودي از اين كتابها تا حد زيادي توانسته اند حق مطلب را ادا كنند.

- عرفان و رندي در شعر حافظ، از داريوش آشوري : اين كتاب از بهترين كتابهايي است كه درباره حافظ شناسي در دوره اخير چاپ شده كه مولف دانشمند آن با تكيه بر روش هرمنوتيك كه اخيرا در علوم انساني به بلوغ و تكامل رسيده است مفاهيم اساسي ديوان حافظ را كاويده است و كتابي است بسيار با اهميت و قابل توصيه براي حافظ پژوهان جدي، از جمله معدود كتابهايي است درباره حافظ كه تا حد زيادي حق مطلب را ادا كرده است.

- عرفان حافظ، از استاد شهيد، فيلسوف عالي مقام، علامه آيت الله مرتضي مطهري: كتابي است با حجم كم و محتواي بسيار، كه استاد شهيد بنابر احساس وظيفه اي كه در برابر كج فهمي هاي از حافظ مي كرده اند آن را تاليف كرده است و انصافا همچون ديگر كتابهاي استاد، عارف و عامي را سودمند است. خواندن اين كتاب براي هر كس كه مي خواهد وارد حيطه فكري لسان الغيب شود از ضروريات است.

- شرح جنون، از استاد احمد بهشتي شيرازي از انتشارات روزنه، اين كتاب  امروز متاسفانه ناياب است و شايد بهترين تفسير موضوعي است كه در طول تاريخ بر حافظ نوشته شده است، استاد بهشتي به همكاري دكتر الهي قمشه اي مجموعه اي را انتشار مي دهند به نام كيميا ،در كيميا بخشي مجزا به حافظ شناسي اختصاص داده شده كه ادامه شرح جنون است و حقا بايد در حق اين بزرگوار دعا كرد كه خدايش خير دهد كه اين عمارت كرد.

- مقاله لسان الغيب و مقاله شب قدر حافظ شيراز در كتاب بي نظير مقالات استاد دكتر الهي قمشه اي، همچنين دكتر در آخرين ديداري كه سال گذشته در تورنتو با ايشان داشتم وعده دادند كه كتاب ارزشمند سيصد و شصت و پنج روز با حافظ را سريعتر به اتمام برسانند كه مسلما آن كتاب توتیای چشم عاشقان لسان الغيب خواهد بود.

- سلوك باطني حافظ ، از منصور پايمرد، كتابي است از انتشارات نويد شيراز كه در آن استاد پايمرد از حافظ شناسان برجسته معاصر به رمز شناسي عرفاني شعر حافظ مي پردازد و نكات بسيار دقيقي را مطرح فرموده اند .

- درس سحر، درسهايي از حافظ از آيت الله حائري شيرازي از انتشارات سروش، كتابي با حجم كم، زباني ساده اما بسيار دقيق و با محتوا

- بانگ جرس، از پرتو علوي از انتشارات خوارزمي كه كتابي است قابل توصيه در برخي مشكلات در ديوان حافظ

- شرح شكن زلف، از فتح الله مجتبايي،استاد مجتبايي در اين كتاب يادداشتهاي خود را بر ديوان حافظ گرداورده كه شامل نكات ارزشمندي است

- حافظيات، از عليرضا ذكاوتي، اين كتاب مجموعه مقالات نويسنده است درباب حافظ، كتاب فراز و فرودهايي دارد اما بخشي كه به تشابه افكار حافظ و محي الدين ابن عربي، شيخ روزبهان شيرازي و خواجوي كرماني مي پردازد بسيار قابل استفاده است

- مكتب حافظ، از دكتر مرتضوي، اين كتاب از مهمترين مراجع حافظ شناسي در دانشگاههاي كشور است، البته مولف اديب است نه عارف و به همين دليل گاها در نظريه پردازي در باب حافظ و اشعارش از حقيقت به دور مي افتد اما در مجموع كتابي است كه بر هر حافظ پژوهي خواندنش لازم است

-  آب طربناك، از دكتر يحيي يثربي، اين كتاب كه توسط يكي از مدرسين فلسفه اسلامي تاليف شده ديوان حافظ را به صورت موضوعي در حوزه عرفان طبقه بندي كرده است، البته دكتر يثربي با اينكه سالها در حوزه فلسفه و عرفان قلم مي زند و انصافا كتابهاي درسي خوبي هم در اين حوزه نوشته اما از برجستگان و نظريه پردازان اين حوزه نيست، اين كتاب هم مي تواند مجموعه مناسب براي علاقه مندان به لسان الغيب باشد

- پند و پيوند، از استاد برجسته ادبيات ايران و شاهنامه شناس برجسته دكتر كزازي، اين كتاب شرحي است بر بيست غزل حافظ بر پايه زيبا شناسي و معنا شناسي كه بسيار دقيق دكتر كزازي از عهده كار برآمده است

- از كوچه رندان، از دكتر زرين كوب، كتابي است مناسب درباره تاريخ حافظ و نه انديشه حافظ، چرا كه همانطور كه مرحوم دكتر زرين كوب در مقدمه كتاب اعتراف كرده اند فهم حافظ نياز به پيش زمينه هايي در عرفان نظري و حكمت اسلامي دارد كه ايشان چندان در آن حوزه متخصص نبودند.

اما كتابهايي كه به شرح ديوان حافظ مي پردازند، پيش از آن لازم دو تصحيح معتبر ديوان حافظ را معرفي كنم يكي حافظ به سعي سايه كه از بهترين نسخ حافظ است كه به سعي هوشنگ ابتهاج شاعر معاصر چاپ شده و ديگري تصحيح استاد دكتر الهي قمشه اي است كه به خط زيباي استاد ميرخاني هم آراسته شده است،

 دو كتاب شاخ نبات حافظ از دكتر برزگر خالقي و حافظ به كوشش دكتر خطيب رهبر هم مراجع مناسبي براي معناي ادبي تك تك ابيات و نه تفسير عرفاني آنها هستند،

چند تفسير بسيار مهم در دوره اخير بر كل ديوان حافظ منتشر شده است:

-  جمال آفتاب و آفتاب هر نظر، مجموعه ده جلدي به كوشش مرحوم آيت الله سعادت پرور تهراني كه مجموعه دروس حافظ شناسي مرحوم علامه طباطبايي را گردآوري كرده كه در آنها علامه با توجه به قرآن، احاديث و اشعار خود حافظ همانند سبك خود در تفسير الميزان در قرآن به تفسير ابيات حافظ پرداخته است، مقدمه مبسوط گردآورنده در ابتداي هر جلد به ارزش اين كتاب افزوده است؛ اين مجموعه در ده جلد توسط مجموعه احيا كتاب چاپ شده است.

-  شرح عرفاني حافظ، از ختمي لاهوري انتشارات قطره، در چهار جلد ابيات حافظ را شرحي عرفاني كرده است كه اطلاع وسيع نويسنده از عرفان نظري ارزشي خاص به اين مجموعه چهار جلدي داده است

-  حافظ نامه، از بهاالدين خرمشاهي، كتابي است مهم، هر چند كه آقاي خرمشاهي هم در برخي موارد چندان به عمق كلام لسان الغيب نرسيده است اما مجموعه اي است نفيس در دو جلد كه خواندنش براي حافظ پژوهان لازم است.

باز هم جدا از تمامي اين كتابها بايد بگويم فهم حافظ همانند ساير عرفا نياز به وجود سنخيت در خواننده است، اگر اين سنخيت باشد بدون اين كتابها هم مي توان از شراب شيراز نوشيد و مستي كرد اما اگر آن سنخيت نباشد هيچكدام از كتابها راه به جايي نمي برد، بارها در محافل مختلف كه سخن از حافظ شناسي بوده است گفته ام كسي كه شعر حافظ در خلوتش بر سر سجاده عشق اشكي بر گونه اش جاري نكرده باشد راهي به فهم حافظ ندارد.

فرشاد حبيبي