بدون شك دو ستاره تابناك آسمان حكمت و عرفان ايران، مولانا و حافظ هستند دو عارفي كه بدون شك در جهان فكر بي نظيرند و هر دو هم در طول تاريخ دچار كج فهمي هاي بسيار شده اند و بسيار غريبند، به خصوص حضرت حافظ كه تو گويي سنت الهي است كه عروس حكمتش تنها براي خاصان بارگاه الهي دلربايي كند و زلف انديشه اش را تنها دلسوختگان عالم معنا  شانه زنند، اين جز اين نيست كه او به زبان غزل سخن گفته و مولانا به زبان مثنوي و به قصد تعليم، لذا واضح تر و روشن تر و در ميداني فراختر گوهر معني پاشيده است، به هر روي اگر از قرآن، كتاب مقدس، نهج البلاغه و صحيفه سجاديه صرفنظر كنيم در تمام بشريت كتابي همسنگ و همقدر مثنوي شريف حضرت مولانا و ديوان مقدس لسان لغيب سراغ نداريم، و از آنجا كه كتاب درباره اين بزرگان بسيار است و انصافا تعداد زيادي از اين كتابها تنها كاغذ حرام شده است و نه تنها خواننده را سودي نمي بخشند كه بسياري او را از حقيقت معني آن بزرگان دور مي كند لذا معرفي منابع مطمئن مي تواند در اين باره بسياري را به كار آيد به همين مناسبت در دو نوشته جداگانه برخي مراجع و منابع درباره شرح انديشه آن بزرگواران را معرفي مي كنم قسمت اول را به حضرت مولانا اختصاص داده ام، البته بسياري از اين كتابها هم اكنون همراهم در كانادا نيستند لذا نام ناشر را تا آنجا كه حافظه ام ياري كند خواهم نوشت.

مولانا سه كتاب اصلي دارد به نامهاي مثنوي معنوي، ديوان شمس و فيه مافيه، مثنوي معنوي چاپهاي متعددي شده است كه بهترين آنها به اعتقاد من چاپي است به تصحيح و تعليق دكتر توفيق سبحاني از انتشارات روزنه، اما ديوان شمس چاپ مناسبي از آن به مناسبت سالگرد مولانا توسط انجمن حكمت و فلسفه انجام شده كه قابل توصيه است پيش از آن نيز انتشارات اقبال چاپ مناسبي از آن عرضه كرده بود، فيه مافيه هم با تصحيح مرحوم فروزانفر توسط انتشارات مختلفي به چاپ رسيده است

اما پيش از آنكه به معرفي برخي شروح مهم مثنوي بپردازم چند كتاب بسيار مهم در حوزه مولانا شناسي را معرفي مي كنم

سيصد و شصت و پنج روز با مولانا نوشته دكتر حسين الهي قمشه اي از انتشارات سخن، همچنين كتابي ديگري از دكتر قمشه اي با نام گزيده فيه مافيه همراه با تعليقات و شرح از انتشارات علمي و فرهنگي  كه هر دو بسيار مهم و قابل اهميتند، كتاب مولوي نامه مرحوم استاد جلال الدين همايي كه ماخذ هر مولانا شناسي است، همچنين دو كتاب از دكتر زرين كوب به نام سر ني و بحر در كوزه كه درواقع شرح مختصر بر مثنوي هستند، همچنين دو كتاب عرفان مولوي از خليفه عبدالحكيم از انتشارات علمي فرهنگي و گنجينه معنوي مولانا ترجمه و تحقيق شهاب الدين عباسي از انتشارات مرواريد مي توانند راه گشاي علاقه مندان باشند، كتاب با پير بلخ از دكتر مصفا و ميناگر عشق از كريم زماني قابل توصيه اند، همچنين كتاب هاي مرآت المثنوي از تلمذ حسين چاپ نشر گفتار و لب لباب مثنوي كه بسيار كاري ارزنده و درخور هستند.

شروحي متعددي هم بر مثنوي معنوي نوشته شده است كه كاربردي ترين و قابل توصيه ترين آنها كه خلاصه شروح مهم گذشته است شرح ارزشمند آقاي كريم زماني از انتشارات اطلاعات است با نام شرح جامع مثنوي كه هر دفتر مثنوي در مجلدي جداگدانه شرح و تبيين شده است، اما شرح مهم مرحوم استاد فروزانفر با نام شرح مثنوي شريف را مي توان كاملترين شرح مثنوي ناميد كه كاري بود بسيار محققانه كه ناتمام ماند و پس از فوت استاد، مرحوم دكتر شهيدي كار را ادامه دادند و اينك در پانزده جلد به چاپ رسيده كه سه مجلد نخست كه تاليف آقاي فروزانفر است اختلاف كيفي مشهودي با ساير مجلدات دارد چرا كه ايشان نسبت به مباني عرفاني مسلط تر از استاد شهيدي بودند، همچنين شرح مهمي هم نيكلسون شرق شناس مشهور انگليسي بر مثنوي نوشته كه براي محققان قابل استفاده است، در دوره اخير مرحوم علامه جعفري بر اين كتاب شرحي نوشتند كه با اعتراف به وجود مطالب مفيد در اين كتاب به دليل بي اطلاعي علامه نسبت به مباني عرفان نظري و حكمت متعاليه و شيوه شرح ايشان براي تطبيق مطالب مولانا با فلسفه هاي جديد غرب اين شرح را مفيد فايده نمي دانم

اما مثنوي مولانا چند شرح بسيار تخصصي دارد كه در سطح بالاي حكمت اسلامي هستند و تسلط به عرفان و فلسفه اسلامي براي بهره گيري آنها ضروري است اولين آنها مفتاح الاسرار از عارف قرن نهم محمد خوارزمي است كه سه دفتر اول مثنوي را شرح كرده و اين شرح مهمترين مرجع آقاي فروزانفر هم بوده است، شرح مهم ديگر شرح عرفاني مثنوي از بحرالعلوم است كه انتشارات اقبال در شش مجلد آن را چاپ كرده است و نهايتا شرح اسرار حاج ملاهادي سبزواري فيلسوف بزرگ اسلام است كه البته همانطور كه گفته شد اين سه شرح شروحي هستند كه كاملا تخصصي هستند و نياز به آشنايي قبلي با مباحث عرفان و فلسفه دارند.

اما تاكنون شرح كاملي بر غزليات مولانا نوشته نشده است، آقاي دكتر شفيعي كدكني كتابي با نام گزيده غزليات شمس چاپ كرده كه شرحي هم به آن افزوده است، بهالدين خرمشاهي هم كتابي با نام انسانم آرزوست چاپ كرده كه البته اصل كتاب را نديده ام ولي به نظر كتابي مفيد مي رسد، همچنين مباحث مولانا شناسي دكتر سروش در سي دي لب لباب مثنوي بسيار مفيدند، مركز تحقيقات كامپيوتري علوم اسلامي هم نرم افزار مثنوي معنوي را توليد كرده كه در آن بالغ بر سي و پنج مجلد شرح مثنوي با امكان تطبيق و جستجو توليد كرده كه بسيار مفيد و قابل استفاده است.

نهايتا نكته اي كه باقي مي ماند آن است كه مولانا همچون حافظ فهمش بيش از شرح سينه شرحه شرحه مي خواهد تا خود شرح خود بگويند آنگونه كه فرمود:

سينه خواهم شرحه شرحه از فراق

تا بگويم شرح درد اشتياق

 لذا بايد دردي چون درد مولانا در سينه داشت تا اين سنخيت فهم آن را ممكن كند و اگر اين سنخيت نباشد هزاران شرح راه به جايي نمي برند كه خود مي فرمايد كه محرم اين هوش جز بي هوش نيست، در نهايت بيشترين كتابي كه مي توانم به دوستان در قدم اول توصيه كنم همان سيصد و شصت و پنج روز با مولانا استاد عزيز دكتر الهي قمشه اي است از انتشارات سخن كه اميدوارم سايه ايشان بر سر اهل علم مستدام باشد و همچنين شرح حكيمانه ايشان بر گزيده فيه مافيه از انتشارات علمي فرهنگي كه بسيار كار ارزنده اي است.

اميدوارم اين معرفي براي دوستان مفيد واقع شود، در نوشته آينده مراجع حافظ شناسي را معرفي خواهم كرد

فرشاد حبيبي