یکی از سوالات اساسی که اغلب از سوی چه دینداران و چه غیر دینداران پرسیده می شود این است که آیا می توان احکام صریح قرآن را بر اساس مصالح زمان تغییر داد یا خیر؟ از آنجا كه قرآن متعلق به همه اعصار است آيا هر حكمي كه در قرآن آمده همواره و در هر شرايطي بايد اجرا شود؟

یکی از خوانندگان مدتها پیش سوالی مطرح کرده بودند که شاید بی ربط به این مساله نباشد ایشان پرسیده بودند : "من نمی دونم از کجا می شه اینطوری نتیجه گرفت (و چرا؟) که این قوانین صریح قرآن تنها متعلق به هزار و چهارصد سال پیش بوده و الان با خیال راحتی می تونیم این قوانینو کنار بذاریم و خودمونو یک مسلمون مدرن بدونیم؟ من با این اندیشه شما که به طور ضمنی اون رو عنوان کردید اصلا موافق نیستم گرچه تعلق داشتن بعضی از قوانین قرآنی به 1400 سال پیش ممکنه به مذاق خیلی ها خوش بیاد و حتی خودم به گوش خودم شنیدم که یکی از آقایون به اصطلاح روحانی از این تفکر دفاع می کرد".

هر چند ايشان مي گويند يك به اصطلاح روحاني مدافع اين نظر بودند اما واقعیت این است كه تمامي علماي بزرگ شيعه از ابتداي تاريخ تا به امروز مدافع همين نظرند و اگر اينگونه نباشد اجتهاد چه معنا دارد؟ اگر قرار به اين بود كه احكام قرآن تا هميشه ثابت باشند چه نيازي به مجتهد داريم؟

اولا همچنان كه در نوشته ديگر هم اشاره كردم بخش عظيم قرآن در حوزه مسايل اعتقادي است مانند آنكه خدا يكي است، معاد حقيقت دارد و غيره، اين مسايل اصلا ربطي به احكام ندارند و تابع زمان و مكان هم نيستند، اين مسايل كه جز اصول دين هستند تغيير پذير نيستند، هيچ مجتهدي نمي تواند بگويد قل هو الله احد مربوط به هزار و چهارصد سال پيش است اما امروز مي توان حرف ديگري زد، اما كمتر از پنج درصد قرآن در حوزه احكام است، اين احكام هم خود به دو بخش تقسيم مي شوند، ابتدا احكام كلي، مثل آنكه خدا در قرآن فرموده در امانت خيانت نكنيد، اين حكم مشمول زمان و مكان خاص نمي شود و هميشه صادق است، اما همه احكام اينگونه نيستند، اينگونه نيست كه اگر حكم صريح بر يك مساله داشتيم در همه شرايط قابل اجرا باشد. برای مثال در آيه صد و هشتاد و هفت سوره بقره به صورت صريح دستور داريد كه در ماه رمضان از روشني صبح تا ابتداي تاريكي روزه بگيريد، حال اگر نظر شما در تغيير ناپذيري احكام با شرايط صحيح باشد شما بگوييد مسلماني كه در مناطق قطبي زندگي مي كند كه شش ماه شب است و شش ماه روز، يا مسلماني كه در كشورهايي زندگي مي كند كه گاها طول روز به بيست ساعت مي رسد چگونه بايد اين حكم را اجرا كند؟

 مسلما اگر بخواهد به حكم صريح قرآن عمل كند ماه رمضان به نيمه نرسيده از شدت ضعف تلف شده است، تمام فقها حتي متعصب ترين آنها اعتقاد دارند كه در اينجا شرايط خاص است و بايد حكم ديگري را مطابق با عقلانيت جايگزين اين حكم صريح قرآن كرد، در اين مساله هم از خود قرآن دليل دارند چرا كه در قرآن آمده، در آيه هشتاد و هفت سوره حج مي خوانيد كه ما جعل عليكم في الدين من حرج، يعني در دين براي شما سختي و حرج خواستار نيستيم.

در اينجا نظر برخي از علماي بزرگ جهان اسلام را درباره تغيير پذيري احكام اسلام با زمان مي آورم تا اين دوست عزيزمان و ديگر دوستان هم فكر ايشان بدانند كه مساله به صورتي كه ايشان برداشت كرده اند نيست.

شيخ حر عاملي مشهور به شهيد اول از بزرگترين مجتهدان تاريخ تشيع در كتاب القواعد و الفوائد مي نويسد: "تغيير احکام به سبب تغيير عادات اجتماعي مردم جايز است."

محقق اردبيلي از بزرگان فقه اسلامي در كتاب جواهر الكلام كه از مهمترين مراجع درسي فقه تشيع است مي نويسد: "هيچ حکمي کليت ندارد، زيراروشن است که احکام به اعتبار خصوصيات، اوضاع، احوال، زمان ها، مکان ها واشخاص مختلف تغيير مي کند و امتياز عالمان و فقيهان از غير آنها به واسطه استخراج همين اختلافات و انطباق آن بر مصاديقي است که از شرع مقدس گرفته مي شود".

آيت الله خميني در صحيفه نور جلد بيست و يك مي نويسند : "من به فقه رايج ميان فقيهان واجتهاد به شيوه مرحوم صاحب جواهر اعتقاد دارم. اين نوع فقه و اجتهاد اجتناب ناپذير است، اما اين بدان معنا نيست که فقه اسلامي بر نيازهاي زمان منطبق نيست، بلکه عنصر زمان و مکان در اجتهاد موثر است. چه بسا يک واقعه در يک زمان داراي حکمي باشد اما همين واقعه در پرتو اصول حاکم بر جامعه و سياست و اقتصادش حکمي ديگر پيدا کند".

ابواسحاق شاطبي از بزرگترين فقهاي اهل سنت در کتاب الموافقات گفته است: "از دستورهاي شرع در مي يابيم که شارع، مصالح بندگان را در نظرگرفته است و احکام بر مدار مصلحت آنان مي چرخد. از اين رو ملاحظه مي کنيم که يک چيزدر زماني که مصلحت داشته جايز شده و در زمان ديگري که مصلحتش را از دست داده، ممنوع شده است."

تنها نکته این است که این مصلحت اندیشی باید توسط مجتهدین و متخصصین باشد و هر کس نمی تواند بر طبق میل شخصی خود و بدون توجه به تخصص احکام را تغییر دهد. از آن سوی هم شاید یکی از بزرگترین مشکلات اسلام در دوره اخیر استفاده نکردن بهینه از همین زمینه اجتهاد است.

اين نوشته را با حديثي مشهور از پيامبر اكرم صلوات الله عليه و آله الاجمعين ختم مي كنم كه فرمود يسروا و لا تعسروا وسكنوا و لاتنفروا، در دين آسان بگيريد و سخت گيري نكنيد، مايه سكون و آرامش باشيد و مردمان را از دين بيزار نكنيد و فراري ندهيد.